Nowe amerykańskie zalecenia żywieniowe, zgodnie z którymi fundamentem diety mają być m.in. mięso i pełnotłusty nabiał, wywołały zróżnicowane reakcje wśród dietetyków. Równie podzielona jest branża rolno-spożywcza – dla części producentów to dobra wiadomość, dla części źródło niepokoju.
– Kluczowe jest to, że nowa piramida żywieniowa nie jest wyłącznie inicjatywą Departamentu Zdrowia i Opieki społecznej Stanów Zjednoczonych (USHHS), czyli amerykańskiego odpowiednika resortu zdrowia, lecz także Departamentu Rolnictwa Stanów Zjednoczonych (USDA). Wspólne ogłoszenie zaleceń pokazuje, że mamy do czynienia nie tylko z podejściem dietetycznym, ale także systemowym – obejmującym produkcję żywności, kierunki rozwoju rynku spożywczego i pośrednio całe amerykańskie rolnictwo – mówi dr Magdalena Kowalewska, dyrektorka biura analiz sektora food & agro w Banku BNP Paribas.
Ekspertka zwraca uwagę, że w krótkim terminie zaprezentowanie piramidy nie zmieni zachowań konsumentów. Zalecenia będą jednak wdrażane w amerykańskich instytucjach publicznych: szkołach, urzędach, szpitalach, wojsku i innych służbach. To oznacza impuls popytowy na określone kategorie żywności. W długim terminie – jak przewiduje dr Magdalena Kowalewska – piramida może wpłynąć nie tylko na rynek amerykański, lecz także na globalne trendy w sektorze żywnościowym.
Mięso tak, wędliny nie
Nowe amerykańskie zalecenia żywieniowe przywracają czerwone mięso do grona rekomendowanych źródeł białka, co w praktyce może wzmocnić popyt przede wszystkim na wołowinę. Kluczowe zastrzeżenie dotyczy jednak stopnia przetworzenia – rekomendacje odnoszą się do mięsa nieprzetworzonego, o wysokiej wartości odżywczej. To rozróżnienie ma istotne znaczenie dla branży, bo w dłuższej perspektywie może oznaczać dalszą presję na segment wędlin i produktów wysoko przetworzonych.
– Spożycie mięsa w Stanach Zjednoczonych sięga 125–127 kg na osobę rocznie, co plasuje USA w ścisłej światowej czołówce, obok krajów Ameryki Południowej i Australii. Dla porównania, średnie spożycie mięsa w Unii Europejskiej wynosi ok. 65 kg per capita, przy czym najwyższe notują kraje południa kontynentu. W Hiszpanii przekracza ono 90 kg – komentuje dyrektorka biura analiz sektora food & agro w Banku BNP Paribas.
W ocenie ekspertki przy tak wysokim poziomie konsumpcji kolejnym etapem nie będzie dalszy wzrost wolumenów, lecz stopniowe przesuwanie akcentów z ilości na jakość mięsa oraz sposób jego przygotowania. To oznacza potencjalne zmiany w całym łańcuchu wartości – od hodowli i pasz przez certyfikację i standardy produkcji po ofertę detaliczną i gastronomię. Tym bardziej że w USA wciąż dominuje obróbka termiczna oparta na grillowaniu i smażeniu.
Nowe zalecenia idą krok dalej, kwestionując także dotychczasowy konsens wokół tłuszczów. Wśród rekomendowanych form obróbki termicznej pojawia się m.in. smażenie na łoju wołowym lub maśle klarowanym. To wyraźne odejście od promowanej przez lata dominacji olejów roślinnych i kolejny sygnał zmiany paradygmatu żywieniowego w USA.
Jeśli chodzi o spożycie mięsa, nowe zalecenia stoją w wyraźnym kontraście do narracji zdrowotnej z ostatnich lat. Konsumpcja nadmiernych ilości przetworów mięsa czerwonego była krytykowana m.in. przez Światową Organizację Zdrowia (WHO), która wskazywała na związek ich nadmiernego spożycia z ryzykiem nowotworów jelita grubego.
W ostatnich latach zbyt wiele uwagi poświęcano systemom żywieniowym, które w praktyce wprowadzały konsumentów w błąd. Przykładem jest Nutri-Score, często faworyzujący produkty ultraprzetworzone o niskiej wartości odżywczej. Z amerykańską odwróconą piramidą żywieniową jest inaczej. Zgadzamy się z jej założeniami, choć traktujemy ją raczej jako wyznacznik kierunku niż wyłącznie techniczne zalecenie dietetyczne.
Jej znaczenie polega na tym, że tego typu dokumenty działają jak impuls systemowy. Wpływają na decyzje sieci handlowych, kształt oferty gastronomicznej, a w konsekwencji także na narrację konsumencką. Stany Zjednoczone pozostają przy tym trendsetterem – rozwiązania tam przyjmowane oddziałują również na decyzje podejmowane na innych rynkach.
Odwrócona piramida nie oznacza, że nagle zaczniemy spożywać więcej mięsa. Chodzi raczej o zmianę jakościową: wybór mięsa mniej przetworzonego oraz produktów o krótszym i bardziej przejrzystym składzie.
Mam nadzieję, że także w Polsce wzrośnie zainteresowanie produktami wysokojakościowymi – przetworami premium, tradycyjnymi, regionalnymi czy rzemieślniczymi. Dla polskich producentów mięsa i przetworów mięsnych ta inicjatywa może mieć istotne znaczenie eksportowe pod warunkiem odpowiedniej reakcji rynku. Polska dysponuje silną bazą surowcową, nowoczesnym zapleczem produkcyjnym i dużym doświadczeniem w spełnianiu rygorystycznych norm jakościowych. Jeśli rynek amerykański – a w ślad za nim inne rynki – zacznie wyraźniej premiować produkty naturalne, o krótkim składzie i wysokiej jakości, może to stworzyć realną szansę zarówno dla eksportu mięsa kulinarnego, jak i przetworów o wyraźnym profilu jakościowym.
Nabiału nigdy dość
Nowe amerykańskie zalecenia żywieniowe wyraźnie wzmacniają pozycję nabiału. Rekomendowane są trzy porcje dziennie, przy czym akcent położono na produkty pełnotłuste i niesłodzone. Na cenzurowanym znalazły się warianty light, co może przełożyć się na korektę struktury popytu w całym segmencie mleczarskim.
– Kategorie o obniżonej zawartości tłuszczu czy bez laktozy mogą stopniowo tracić na znaczeniu. Za samą piramidą prawdopodobnie pójdą działania edukacyjne i promocyjne, które w dłuższym horyzoncie wpływają na przekaz medialny, zalecenia lekarskie i decyzje zakupowe konsumentów – podkreśla dr Magdalena Kowalewska.
Ekspertka zwraca uwagę, że choć impuls jest korzystny dla branży mięsnej i mleczarskiej, to dla producentów żywności wysoko przetworzonej już nie. Dotyczy to nie tylko słodyczy i słonych przekąsek, lecz także napojów gazowanych, a nawet części segmentu soków owocowych, które w nowym układzie tracą status rekomendowanego elementu codziennej diety.
– Tradycyjny model amerykańskiego śniadania, czyli owsianka i sok pomarańczowy, w tym przekazie wyraźnie traci znaczenie. Zastępują go produkty białkowo-tłuszczowe, takie jak jaja i bekon – zauważa ekspertka.
Na nowej piramidzie nie zyska z pewnością segment roślinnych zamienników produktów odzwierzęcych, ze względu na ich wysoki stopień przetworzenia. To istotna zmiana wobec oczekiwań sprzed kilku lat, gdy segment ten był postrzegany jako przyszłość rynku spożywczego.
Mimo że w sieci zagrzmiało wokół samego odwrócenia piramidy, poza chwytliwą formą nie zaszła tu wielka rewolucja. Szczegółowe zapisy pokazują, że białko roślinne nadal jest uznawane za wartościowe, a dieta roślinna za jeden z prawidłowych modeli żywieniowych. Kontrowersje pojawiają się jednak w szczegółach. Za dobre źródła białka uznano także czerwone mięso i pełnotłusty nabiał, mimo że od lat istnieje naukowy konsens łączący nadmiar tłuszczów nasyconych z wyższym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych i nowotworu jelita grubego.
Warto przypomnieć, że Dietary Guidelines Advisory Committee (DGAC) w swoim Scientific Report, stanowiącym punkt odniesienia dla tworzenia finalnych norm, rekomendował promowanie większej liczby opcji roślinnych, priorytetowe traktowanie białek roślinnych oraz przeniesienie strączków do grupy białkowej. W finalnych wytycznych te zalecenia nie zostały jednak w pełni uwzględnione, co w kontekście wyzwań klimatycznych i systemowych obniża ich aktualność.
Akcent położony na tzw. real food, czyli żywność niskoprzetworzoną, sam w sobie jest słuszny. Problem w tym, że pojęcie ultraprzetworzenia bywa zbyt pojemne – do jednej kategorii trafiają zarówno chipsy, jak i napój sojowy mimo zupełnie innej wartości odżywczej. Bez precyzyjnej komunikacji takie uproszczenia mogą wprowadzać w błąd.
Ważne jest również przyjrzenie się mechanizmom, które wpływają na to, co ostatecznie trafia do naszego koszyka i lodówki. Nawet najlepsze zalecenia nie zadziałają bez wsparcia państwa, edukacji oraz odpowiednich polityk po stronie dużych firm i sieci handlowych. Jeśli konsument sięga po burgera, powinien mieć jasną informację, że jego roślinna wersja może być korzystniejsza zdrowotnie i środowiskowo. Tego w amerykańskich wytycznych wyraźnie brakuje.
Zielony nieład
Kierunek obrany przez Stany Zjednoczone trudno pogodzić z europejską agendą środowiskową. Unijna polityka klimatyczna i rolna, koncentruje się na ograniczaniu emisji i redukcji śladu węglowego produkcji żywności. Tymczasem wołowina – jeden z filarów nowej amerykańskiej piramidy – pozostaje produktem o najwyższym śladzie węglowym wśród podstawowych kategorii żywności.
– To rodzi wyraźny dysonans między kierunkiem obranym przez USA a preferowanym w Europie. Z drugiej strony, choć kwestie zdrowotne i środowiskowe pozostają istotne, w praktyce dla konsumentów w Polsce kluczowym kryterium wyboru wciąż pozostaje cena – zaznacza dr Magdalena Kowalewska.
Ekspertka zwraca jednocześnie uwagę, że istnieją obszary wspólne dla obu rynków. Jednym z nich jest rosnąca popularność diety wysokobiałkowej, która staje się globalnym trendem konsumenckim.
– Produkty wysokobiałkowe pojawiają się dziś niemal w każdej kategorii – od nabiału i mięsa przez słodycze po przekąski. Analizy pokazują, że hasło „białko” jest jednym z najczęściej wyszukiwanych składników diety w internecie, częściej niż cukier czy warzywa. Nowa piramida wpisuje się, więc w trend, który już wcześniej miał silne wsparcie konsumentów – zauważa dyrektorka biura analiz sektora food & agro w Banku BNP Paribas.
Jej zdaniem z perspektywy Polski konsekwencje zmian w amerykańskich rekomendacjach będą ograniczone. W ostatnich latach eksport polskiego mięsa do USA hamują bariery sanitarne oraz ryzyko związane z chorobami zwierząt. Relatywnie większy potencjał może mieć sektor mleczarski, zwłaszcza w segmencie produktów niskoprzetworzonych, takich jak twarogi czy serki wiejskie.
– Zasadnicza część polskiego eksportu rolno-spożywczego trafia na rynek unijny funkcjonujący w odmiennej logice regulacyjnej i środowiskowej. W efekcie wpływ amerykańskiej piramidy na krajowy sektor rolno-spożywczy będzie pośredni, rozłożony w czasie i uzależniony od dalszych decyzji regulacyjnych po obu stronach Atlantyku – podsumowuje dr Magdalena Kowalewska.
Nowe wytyczne dla amerykańskich federalnych programów żywieniowych i polityki zdrowotnej, w części promującej kalorie pochodzące z produktów mlecznych, potwierdzają stanowisko, które branża prezentuje od lat. Naturalne produkty mleczarskie – mleko, jogurty, sery i kefiry – mają istotną wartość żywieniową i pozostają ważnym elementem codziennej diety.
Warto przy tym pamiętać, że wytyczne te wpływają na ofertę posiłków w amerykańskich szkołach, wojsku i innych instytucjach publicznych. Z tego punktu widzenia mogą stać się jednym z czynników kształtujących długoterminowe wzorce konsumpcji. Otwartą kwestią pozostaje jednak skala ich oddziaływania – czy będą one miały znaczenie globalne, czy pozostaną impulsem przede wszystkim dla rynku amerykańskiego. Siła oddziaływania tzw. soft power USA jest dziś mniejsza niż w przeszłości, co ogranicza automatyczne przenoszenie trendów na inne rynki.
Należy zachować ostrożność w prognozowaniu trwałych zmian struktury popytu. Zalecenia żywieniowe to jedno, a wybory konsumentów – drugie. Co więcej, populacje amerykańska i europejska, w tym polska, różnią się pod względem stylu życia, poziomu aktywności fizycznej, struktury chorób oraz nawyków żywieniowych. Jednocześnie tego typu komunikaty wzmacniają przekaz, że tradycyjne produkty mleczne mają uzasadnione miejsce w diecie, co pomaga ograniczać dezinformację wokół mleka i jego przetworów.
Jeśli nowe wytyczne w pewnym stopniu zwiększą popyt na pełnotłuste produkty w USA, część amerykańskiej produkcji może zostać skierowana na rynek wewnętrzny. To z kolei może stworzyć przestrzeń dla eksportu z innych krajów, w tym z Polski, na rynki dotychczas obsługiwane przez producentów amerykańskich. W obszarze innowacji już dziś widoczna jest koncentracja na produktach wysokobiałkowych i fermentowanych. Nowe sygnały z USA nie zmienią zasad gry, ale mogą wzmocnić te kierunki, zwłaszcza w warunkach rosnącej konkurencji na rynkach światowych. To raczej krok w określoną stronę niż zmiana o charakterze przełomowym.