W czasach gospodarki wolnorynkowej zjawiskiem najbardziej pożądanym jest istnienie konkurencji.
Aby konkurencja mogła w sposób naturalny rozwijać się, państwo musi zapewnić odpowiednie instrumenty ludziom przedsiębiorczym, którzy zdecydowali się podjąć działalność gospodarczą. Takim instrumentem i jednocześnie koniecznym warunkiem powstania konkurencji jest zasada wolności gospodarczej. W Polsce przed rokiem 1989 istnienie swobody gospodarczej ze względów przede wszystkim geopolitycznych nie było możliwe.
Zdrowe reguły
Zasada wolności gospodarczej jest jedną z podstawowych reguł zapisanych w konstytucji. Społeczna gospodarka rynkowa oparta na wolności działalności gospodarczej, własności prywatnej oraz solidarności, dialogu i współpracy partnerów społecznych stanowi podstawę ustroju gospodarczego Rzeczypospolitej Polskiej.
Działalnością gospodarczą jest zarobkowa działalność wytwórcza, budowlana, handlowa, usługowa oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność zawodowa, wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły. Działalność gospodarczą prowadzi zatem tylko taki podmiot, który spełnia następujące kryteria: prowadzona przez niego działalność ma zarobkowy charakter, zorganizowaną formę oraz jest prowadzona w sposób ciągły.
Swoboda gospodarcza
Zwrócić należy uwagę na dwa aspekty wolności działalności gospodarczej. Z jednej strony przedsiębiorcy cieszą się swobodą od ingerencji państwa, a z drugiej swobodą od utrudnień stawianych im przez innych przedsiębiorców, z którymi konkurują na rynku w danej branży. Szczególnego omówienia wymaga możliwość swobodnego funkcjonowania na rynku bez konieczności znoszenia zakazanych prawem i karalnych zachowań innych przedsiębiorców.
W ramach swobody działalności gospodarczej należy wyróżnić swobodę podjęcia działalności gospodarczej oraz swobodę prowadzenia działalności gospodarczej. Przedsiębiorca ma do wyboru zarówno przedmiot działalności, jej formę organizacyjną, siedzibę, a także swobodnie dokonuje wyboru pochodzenia środków finansowych przeznaczonych do rozpoczęcia działalności gospodarczej. Po rozpoczęciu działalności przedsiębiorca dysponuje przede wszystkim swobodą umów, a więc może podpisywać umowy z wybranymi przez siebie podmiotami. Swobodnie wybiera również przedmiot tych umów, posiada także swobodę w zakresie nabywania i zbywania towarów oraz usług, ustalania cen za swoje towary czy usługi. Firma wybiera zarówno zasięg terytorialny prowadzenia działalności, jak i jej formę, opracowuje korzystny dla siebie plan działania. Przedsiębiorca rozpoczynając działalność gospodarczą nabywa również prawo do konkurowania z innymi podmiotami.
Ustawa na straży
Konstytucyjną zasadę wolności działalności gospodarczej rozwija ustawa o swobodzie działalności gospodarczej. Podejmowanie, wykonywanie i zakończenie działalności gospodarczej jest wolne dla każdego na równych prawach, z zachowaniem jednak warunków określonych przepisami prawa. Ustawa podkreśla, iż prowadzenie działalności gospodarczej jest wolne od samego początku do chwili, kiedy przedsiębiorca zdecyduje się zakończyć tą działalność. Co więcej, przepisy stwierdzają wyraźnie równość wobec prawa wszystkich podmiotów wykonujących działalność gospodarczą.
Niebezpieczna dowolność
Nie zawsze jednak wszystkie podmioty mogą posiadać pełną swobodę co do zasad prowadzenia danej działalności gospodarczej. Monopolista, z uwagi na zajmowaną przez siebie silną pozycję rynkową nie może w sposób dowolny podejmować pewnych kroków gospodarczych. Między innymi nie może wybierać sobie klientów, z którymi podpisze umowy, nie może również w dowolny sposób przyznawać upustów na swoje usługi, które dyskryminują niektórych kontrahentów.
Monopolista nie może dowolnie określać ceny w oderwaniu od kosztów prowadzenia swojej działalności. Na straży ochrony konkurencji na rynku, a także w obronie innych mniejszych podmiotów stoi prawo antymonopolowe, którego korzenie sięgają Stanów Zjednoczonych końca XIX wieku. Zdecydowano wtedy, iż w interesie publicznym leży to, aby podmiot dominujący na rynku był silniej związany regułami konkurencji i aby nie eliminował słabszych konkurentów.
W Polsce obowiązuje ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów, która szczegółowo reguluje te kwestie. Organem zaś, który w interesie publicznym sprawuje pieczę nad jej przestrzeganiem, jest Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów.
Z drugiej strony, jeśli konkurencja na rynku funkcjonuje, istotne jest, aby przedsiębiorcy konkurowali ze sobą w sposób właściwy. Nie stanowi to jednak zainteresowania prawa publicznego. Ochrona przedsiębiorców dokonywana jest tylko i wyłącznie w ich interesie prywatnym. To na samym przedsiębiorcy spoczywa obowiązek obrony własnych interesów. Wymagana jest jego inicjatywa. Obowiązujące prawo daje mu jedynie możliwości dochodzenia swych praw przed sądem powszechnym. Sprawy te normuje ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, która wskazuje, które z zachowań przedsiębiorców powinny zostać uznane za nieuczciwe.
Adam Krause, radca prawny, wspólnik w Kancelarii Nowakowski i Wspólnicy