Faktoring w Polsce to instytucja stosunkowo młoda i dopiero rozwijająca się. Umowa faktoringu nie jest regulowana w sposób szczegółowy przepisami prawa polskiego i z tego powodu stanowi typ umowy nienazwanej.
Podstawę umowy faktoringu stanowi zasada swobody zawierania umów. Zgodnie z powołaną zasadą strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny wedle swego uznania. Zatem treść konkretnej umowy kształtują same strony ją zawierające.
Umowa faktoringu jest umową należącą do grupy umów pośrednictwa handlowego. W umowie tej występują trzy strony: producent bądź usługodawca prowadzący działalność gospodarczą z jednej strony, odbiorca towarów i usług z drugiej oraz faktor — pośrednik handlowy. Z prawnego punktu nie ma ograniczeń zawężających krąg podmiotów uprawnionych do podejmowania działań jako faktor, np. działalność taką może podjąć osoba fizyczna. W praktyce wykształciły się profesjonalne firmy bankowe oraz spółki handlowe zajmujące się zawodowo faktoringiem i posiadające dostęp do znacznych środków pieniężnych.
Zasadniczy i charakterystyczny element umowy faktoringu stanowi cesja wierzytelności przysługującej sprzedawcy bądź dostawcy usługi w stosunku do jej odbiorcy na rzecz faktora. Przelewana wierzytelność może wynikać z umowy świadczenia usługi, sprzedaży bądź dostawy. W wyniku cesji na faktora przechodzi wierzytelność główna przysługująca sprzedawcy wobec odbiorcy wraz z wszelkimi wierzytelnościami ubocznymi, jak roszczenie o odsetki, ewentualnie roszczenie o zapłatę kar umownych, egzekwowania ustanowionych zabezpieczeń oraz prawo rozporządzania nabytą wierzytelnością. Wierzyciel otrzymuje od faktora zapłatę za przelaną wierzytelność, a faktor — prowizję obliczoną stosownie do ryzyka związanego z wyegzekwowaniem należności i jej terminem płatności oraz nabywa wierzytelność wobec kupującego bądź odbiorcy usług.
Z uwagi na zakres odpowiedzialności i obowiązków faktora wyróżnia się dwa podstawowe rodzaje faktoringu. Jako pierwszy wykształcił się faktoring niewłaściwy. Stanowi „uproszczoną” formę faktoringu i stosowany jest przez firmy windykacyjne. Jego cechę charakterystyczną stanowi nie obarczanie faktora ryzykiem związanym z wyegzekwowaniem wierzytelności. Przelew wierzytelności nie jest ostateczny a strony zawierają w umowie warunek, iż w przypadku nie wyegzekwowania wierzytelności nastąpi cesja zwrotna, tj. powrotne przeniesienie wierzytelności na sprzedawcę bądź dostawcę. Zapłata za wierzytelność w przypadku faktoringu niewłaściwego ma charakter pożyczki.
Wykształcony w okresie późniejszym faktoring właściwy sprowadza się do definitywnego przeniesienia wierzytelności na faktora i obarczenia go ryzykiem związanym z egzekucją należności. Tą drogą sprzedający wierzytelność otrzymuje pewną i szybką zapłatę za dostarczone towary bądź wykonane usługi płacąc z tego tytułu umówioną prowizję faktorowi.
Obok istotnych i stałych elementów umowy faktoringu w praktyce wykształcił się szereg oferowanych przez faktora czynności dodatkowych wynikających z profesjonalnego charakteru działalności faktora. Najczęściej oferowane są usługi księgowe, rachunkowe, analityczno-informacyjne, marketingowe, konsultingowe, organizacyjne, windykacyjne i prawne.
Kryterium pomocnicze przy zawieraniu umowy faktoringu i kształtowaniu w niej uprawnień i obowiązków stron mogą stanowić postanowienia konwencji ottawskiej o międzynarodowym faktoringu uchwalonej 28 maja 1988 r. (niestety Polska nie jest jej stroną).
Konwencja zawiera podstawowe kryteria, jakim powinna odpowiadać umowa, aby mogła zostać zakwalifikowana jako umowa faktoringu, oraz określa podstawowe prawa i obowiązki stron umowy. Zgodnie z konwencją przedmiotem cesji może być jedynie wierzytelność wynikająca z umów sprzedaży, dostawy bądź świadczenia usług (nie mogą być to umowy o charakterze konsumenckim). Podstawowy obowiązek faktora stanowi przejęcie cedowanej wierzytelności oraz wykonanie usługi obejmującej co najmniej dwa z następujących elementów: finansowanie, przejecie ryzyka wypłacalności, prowadzenie kont rozliczeniowych lub egzekwowanie należności. Strony umowy faktoringu mogą włączyć postanowienia konwencji do jej treści.
Podsumowując należy podkreślić, iż umowa faktoringu stanowi ciekawy instrument prawno-ekonomiczny. Jej praktyczną przydatność dla przedsiębiorcy można określić dopiero po wnikliwej analizie korzyści wynikających z negocjowanej umowy faktoringu oraz kosztów jej zawarcia.
Autor jest prawnikiem z kancelarii prawnej Górski & Jawdosiuk