Garść podstawowych informacji o długu publicznym

MK
opublikowano: 31-01-2011, 09:42

Dyskusja o polskim długu publicznym staje się coraz bardziej gorąca. Zbliżamy się do punktu granicznego, który pełni rolę guzika alarmowego w światowych instytucjach finansowych. Po przekroczeniu tego punktu może rozpocząć się wielki exodus pieniędzy z Polski.

Gdy jednak zwykły obywatel słucha dyskusji polityków i ekonomistów, szybko gubi zainteresowanie. Nikt bowiem nie kwapi się z wyjaśnieniem podstawowych spraw, jakby zakładając że wszyscy Polscy ukończyli studia z finansów.

Przedstawmy zatem te podstawowe sprawy związane z długiem publicznym.

Przede wszystkim należy odróżnić „państwowy dług publiczny” od „długu skarbu państwa”.

Państwowy dług publiczny to wartość zadłużenia jednostek sektora finansów publicznych ustalona po wyeliminowaniu wzajemnych zobowiązań między jednostkami tego sektora. Państwowy dług publiczny obejmuje zobowiązania władz publicznych mogące wynikać z:
•  wyemitowanych papierów wartościowych opiewających na wierzytelności pieniężne;
•  zaciągniętych kredytów i pożyczek;
•  przyjętych depozytów;
•  wymagalnych zobowiązań wynikających z odrębnych ustaw oraz prawomocnych orzeczeń sądów lub ostatecznych decyzji administracyjnych lub zobowiązań uznanych za bezsporne przez właściwą jednostkę sektora finansów publicznych będącą dłużnikiem.

Dług skarbu państwa jest jednym ze składników długu publicznego (dwa inne składniki to dług lokalny samorządów oraz dług sektora ubezpieczeń społecznych). Dług skarbu państwa to zobowiązania zaciągnięte przez rząd m.in. na pokrycie deficytu budżetowego. Na koniec 2007 r. na wielkość państwowego długu publicznego po wyeliminowaniu przepływów finansowych między podmiotami należącymi do tego sektora złożyło się: zadłużenie sektora rządowego 500,2 mld zł (+ 22,3 mld zł), zadłużenie sektora samorządowego 24,5 mld zł (+ 1,2 mld zł) oraz zadłużenie sektora ubezpieczeń społecznych 2,7 mld zł (- 1,0 mld zł).

Drugie ważne rozróżnienie to dług krajowy i dług zagraniczny. Wierzycielami długu wewnętrznego mogą być osoby fizyczne i przedsiębiorstwa (banki, towarzystwa ubezpieczeniowe, inne instytucje finansowe). W latach 2001-2007 w strukturze zadłużenia skarbu państwa przeważał dług krajowy. Równocześnie odnotowano spadek udziału zadłużenia zagranicznego zarówno w strukturze długu skarbu państwa, jak i w relacji długu zagranicznego w stosunku do PKB – zatem wniosek jest taki, że państwo zadłużało się coraz bardziej u swoich obywateli i instytucji finansowych.

Trzecie ważne rozróżnienie to dług krótkoterminowy (wykorzystywany do zabezpieczenia płynności finansowej władz publicznych, przeznaczany na bieżące wypłaty np. emerytur) i dług długoterminowy (związany z zaciąganiem pożyczek służących finansowaniu wydatków majątkowych). Bardziej bezpieczny dla finansów państwa jest oczywiście dług długoterminowy, zwłaszcza jeśli został tak obliczony że zyski z inwestycji z nawiązką pokrywają kredyt i jego koszt. Dług krótkoterminowy jest niebezpieczny, ponieważ jest to „trujące lekarstwo” (terminologia analizy systemowej), które nie rozwiązuje problemu, a jedynie ukrywa jego skutki, przez co przyczyny nawarstwiają się i prowadzą do totalnego załamania.

Zgodnie z postanowieniami Konstytucji RP zadłużenie sektora finansów publicznych nie może przekroczyć 3/5 (60%) wartości rocznego PKB. Kontrolę nad przestrzeganiem tej zasady sprawuje Minister Finansów. Zadania Ministra Finansów obejmują także zaciąganie zobowiązań finansowych skarbu państwa (w celu finansowania potrzeb pożyczkowych budżetu państwa) oraz zarządzanie długiem skarbu państwa (analizy, spłaty).

Koszty obsługi długu publicznego obciążają głównie budżet państwa. Zależą one nie tylko od wysokości długu, lecz także od jego struktury oraz zastosowanych instrumentów obsługi. Władze publiczne powinny zmierzać do optymalnego zarządzania długiem, mając na uwadze przede wszystkim zapewnienie bieżącej płynności finansowej rządu, minimalizowanie kosztów pozyskiwania środków pieniężnych na jego obsługę oraz koordynowanie zapadalności instrumentów skarbu państwa z wymagalnością jego zobowiązań.

W celu pokrycia potrzeb finansowych państwo oraz jednostki samorządu terytorialnego mogą:
•  sprzedawać emitowane przez siebie papiery wartościowe na rynku krajowym i zagranicznym,
•  zaciągać kredyty i pożyczki w bankach krajowych i zagranicznych,
•  prywatyzować posiadany majątek,
•  konsumować nadwyżki budżetu z lat ubiegłych (w przypadku gmin są to całkiem częste sytuacje).

Każdy z powyższych sposobów ma swój wpływ na warunki funkcjonowania państwa i gospodarki. Zaciąganie kredytu w banku centralnym jest uważane za najbardziej inflacjogenne, przez co wiele państw wprowadziło ustawowe zakazy takich praktyk. W Polsce przepis ten funkcjonuje od 1998 roku. Prywatyzacja ma swój naturalny okres istnienia – gdy wszystko zostanie sprzedane, znikną przepływy z tego źródła. Na poziomie krajów nadwyżki budżetowe posiadają państwa o źródłach zasobów znaczących w skali globalnej (kraje arabskie, Chiny). Polska takich nie posiada, więc ewentualnym źródłem nadwyżek byłaby jedynie restrukturyzacja wydatków – z oczywistych przyczyn politycznych żaden rząd dobrowolnie takich reform nie podejmie (chyba że sytuacja zmieni się na taką jak w Grecji).

Dlatego też podstawowymi instrumentami finansowania zadłużenia skarbu państwa są bony skarbowe i obligacje skarbowe. W latach 2001-2007 nastąpiła zdecydowana zmiana w strukturze przedmiotowej długu skarbu państwa na korzyść instrumentów rynkowych. Udział tych instrumentów wzrósł z poziomu 64,1% na koniec 2001 r. do 92,9% na koniec 2007 r. Bezpośredni wpływ na zaobserwowane tendencje miał wzrost udziału obligacji emitowanych na rynku krajowym i rynkach zagranicznych oraz jednoczesny spadek udziału zobowiązań wobec Klubu Paryskiego.

W roku 2007 zadłużenie skarbu państwa z tytułu krajowych skarbowych papierów wartościowych wyniosło 380,2 mld PLN, w tym z tytułu: bonów skarbowych – 22,6 mld PLN; obligacji stałoprocentowych – 294,6 mld PLN, obligacji zmiennoprocentowych – 54,8 mld PLN; obligacji indeksowanych – 8,2 mld PLN. Równocześnie w strukturze podmiotowej długu krajowego skarbu państwa można zaobserwować dominujący udział krajowego sektora pozabankowego, gdzie głównymi wierzycielami są: fundusze emerytalne, zakłady ubezpieczeń oraz fundusze inwestycyjne. W przedmiotowej strukturze zadłużenia zagranicznego skarbu państwa dominujący udział ma zadłużenie o stałym oprocentowaniu.

Informacje merytoryczne pochodzą z książki „Finanse” Mariana Podstawki (red. nauk.) (Wydawnictwo Naukowe PWN, 2010). Wykorzystanie za wiedzą Wydawcy. Książka jest dostępna w cenie ze zniżką w e-księgarni www.ksiegarnia.pwn.pl.

„Finanse” Mariana Podstawki (red. nauk.) (Wydawnictwo Naukowe PWN, 2010)
„Finanse” Mariana Podstawki (red. nauk.) (Wydawnictwo Naukowe PWN, 2010)
None
None
© ℗
Rozpowszechnianie niniejszego artykułu możliwe jest tylko i wyłącznie zgodnie z postanowieniami „Regulaminu korzystania z artykułów prasowych” i po wcześniejszym uiszczeniu należności, zgodnie z cennikiem.

Podpis: MK

Polecane