Żydowskie powstanie w warszawskim getcie

O godzinie 6 rano 19 kwietnia 1943 r. na teren Getta w okupowanej Warszawie wkroczyły oddziały niemieckie oraz wspierające je ukraińskie i łotewskie. Celem ich była ostateczna likwidacja warszawskiego getta. Kilkakrotnie wcześniej zdarzały się starcia ze stawiającymi opór Żydami, ale po raz pierwszy walka była tak zacięta, że hitlerowcy musieli się wycofać, pokonani.

Warszawskie getto było największym spośród istniejących w okupowanej Europie. W szczycie zaludnienia - w marcu 1941 r. mieszkało w nim ok pół miliona osób przy warunkach lokalowych dostosowanych do dziesięciokrotnie mniejszej populacji oraz budownictwie czynszowym pozbawionym sanitariatów i często bieżącej wody. Wynikający z tego wzrost liczby zgonów był częścią zaplanowanego ludobójstwa, wykonywanego metodami celowego przeludnienia przy jednoczesnym ciągłym zmniejszaniu racji żywnościowych. W okresie od listopada 1940 roku do lipca 1942 roku z głodu i chorób zmarło ok. 100 tys. mieszkańców getta.

Żydzi wyprowadzani na śmierć z płonącego getta.
Zobacz więcej

Żydzi wyprowadzani na śmierć z płonącego getta.

Akcja wysiedleńcza w getcie rozpoczęła się 22 lipca 1942 r. W ciągu dwóch miesięcy wywieziono do Treblinki i zagazowano ok 300 tys. osób. W Warszawie pozostało ok 60 tys. osób narodowości żydowskiej, z czego połowa nielegalnie. 20 tys. przedostało się na "aryjską" stronę miasta. 

W lipcu 1942 r. powstała w getcie Żydowska Organizacja Bojowa, wywodząca się z przedwojennych ruchów socjalistycznych, jej komendantem został Mordechaj Anielewicz. Oprócz niej powstał Żydowski Związek Wojskowy, którego członkowie wywodzili się z przedwojennego żydowskiego ruchu narodowego, Betaru. Śmierć niemal wszystkich bojowników tej drugiej organizacji spowodowała brak wyczerpujących informacji na temat jej struktury i działań. 

Podstawowy problem braku broni starano się rozwiązywać domowymi sposobami. Choć Polskie Państwo Podziemne i Gwardia Ludowa dostarczyły ok 500 pistoletów i 1500 granatów, to konieczna była produkcja broni takiej jak butelki z benzyną czy żarówki wypełnione kwasem siarkowym.

Już od stycznie 1943 r. próby likwidacji getta spotykały się z oporem ŻOB. Ostateczne Powstanie rozpoczęło się 19 kwietnia. Najcięższe walki toczyły się w rejonie ul. Zamenhoffa i Nalewek oraz na pl. Muranowskim. Niemcy systematycznie posuwali się w głąb getta. Paląc i niszcząc dom po domu zmuszali ludność cywilną do opuszczania bunkrów i schronów.

Już rok wcześniej mieszkańcy getta rozpoczęli budowę schronów w umocnionych piwnicach. Okazały się one wyjątkowo przydatne w czasie walk powstańczych. 

Nie istnieją pewne dane o stratach powstańców i liczbie ofiar likwidacji getta wiosną 1943. Według danych hitlerowskich, świadomie zawyżanych przez autorów raportu Stroopa, w walce zginęło ok. 6000 Żydów, 56 065 osób znajdowało się w wykrytych i zlikwidowanych bunkrach, z tej liczby 7000 zamordowano na miejscu, 6900 wysłano do Treblinki, a około 36 000 do innych obozów. Dane te są o tyle nieprawdziwe, że w kwietniu 1943 w getcie znajdowało się nie więcej niż 40 000 osób.

23 kwietnia Żydowska Organizacja Bojowa wydała odezwę do polskiej ludności Warszawy:

Polacy, Obywatele, Żołnierze Wolności.

Wśród huku armat, z których armia niemiecka wali do naszych domów, do mieszkań naszych matek, dzieci i żon;
Wśród terkotu karabinów maszynowych, które zdobywamy w walce na tchórzliwych żandarmach i S.S.-owcach;
Wśród dymu pożarów i kurzu krwi mordowanego ghetta Warszawy – my – więźniowie ghetta – ślemy Wam bratnie serdeczne pozdrowienia.
Wiemy, że w serdecznym bólu i łzach współczucia, że z podziwem i trwogą o wynik tej walki przyglądacie się wojnie, jaką od wielu dni toczymy z okrutnym okupantem.
Lecz wiedzcie także, że każdy próg ghetta, jak dotychczas, tak i nadal będzie twierdzą, że może wszyscy zginiemy w walce, lecz nie poddamy się; że dyszymy, jak i Wy żądzą odwetu i kary za wszystkie zbrodnie wspólnego wroga.
Toczy się walka o Waszą i naszą Wolność.
O Wasz i nasz – ludzki, społeczny, narodowy – honor i godność.
Pomścimy zbrodnie Oświęcimia, Treblinek, Bełżca, Majdanka.
Niech żyje braterstwo broni i krwi walczącej Polski!
Niech żyje Wolność!
Śmierć katom i oprawcom!
Niech żyje walka na śmierć i życie z okupantem!

Żydowska Organizacja Bojowa

23 kwietnia miała miejsce kolejna próba wysadzenia przez AK murów getta przez grupę mjr. Jerzego Lewińskiego u zbiegu ul. Okopowej i Pawiej.

5 maja Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych i premier Rządu na Uchodźstwie gen. Władysław Sikorski przez radio BBC zaapelował do rodaków w kraju o pomoc dla Żydów:

„W połowie kwietnia o 4 rano Niemcy przystąpili do likwidacji getta warszawskiego. Zamknęli resztki Żydów kordonem policji, wjechali do środka czołgami i samochodami pancernymi i prowadzą swe dzieło niszczycielskie. Od tego czasu walka trwa. Wybuchy bomb, strzały, pożary trwają dziań i noc. Dokonuje się największa zbrodnia w dziejach ludzkości. Wiemy, że pomagacie umęczonym Żydom jak możecie. Dziękuję Wam rodacy w imieniu własnym i rządu. Proszę Was o udzielenie im wszelkiej pomocy w imieniu własnym i rządu. Proszę Was o udzielenie im wszelkiej pomocy, a równocześnie tępienie tego strasznego okrucieństwa”

8 maja Niemcy odkryli i otoczyli ogromny schron przy ul. Miłej 18, w którym znajdowało się kilkuset ludzi, w tym sztab ŻOB i ponad 100 żydowskich bojowników. Na wezwanie Niemców cywile wyszli, natomiast większość powstańców razem z dowódcą Mordechajem Anielewiczem popełniła samobójstwo.

13 maja w geście protestu przeciwko obojętności świata wobec wydarzeń w Warszawie, popełnił w Londynie samobójstwo polityk Bundu Szmul Zygielbojm.

Grupa powstańców ŻZW ukryta w kamienicy na ul. Grzybowskiej działała do 19 czerwca, kiedy mieszkanie zostało zdradzone Niemcom przez członka organizacji „Miecz i Pług”. Otoczeni przez hitlerowców, powstańcy dowodzeni przez Pawła Frenkla bronili się przez cały dzień, a po wyczerpaniu amunicji zginęli śmiercią samobójczą wysadzając bunkier w powietrze.

16 maja Jürgen Stroop nakazał wysadzenie Wielkiej Synagogi na ul. Tłomackie, pisząc później w swoim raporcie: Była żydowska dzielnica mieszkaniowa przestała istnieć!.

© ℗
Rozpowszechnianie niniejszego artykułu możliwe jest tylko i wyłącznie zgodnie z postanowieniami „Regulaminu korzystania z artykułów prasowych” i po wcześniejszym uiszczeniu należności, zgodnie z cennikiem.

Podpis: Marcin Dobrowolski

Polecane

Inspiracje Pulsu Biznesu

Puls Biznesu

Puls Historii / Żydowskie powstanie w warszawskim getcie